بلخ بامى خوانده‌اند » . « 1 » ابن بلخى مىگويد : « كيقباد بن زاب ، اولين پادشاه كيانى ، شهر بلخ را بنا نهاد و اين شهر پايگاهى بود در مقابل حملهء تركان تورانى » . « 2 » علّامهء دهخدا نقل مىكند : اسكندر مقدونى بانى شهر بلخ است و در ابتدا ، آن شهر را اسكندريه مىناميدند . برخى ديگر ، بناى شهر بلخ را به لهراسب نسبت داده‌اند . « 3 » صاحب مرآة البلدان عقيده دارد : بلخ را اسكندر آباد كرد و به نام او معروف شده وى به نقل از صاحب آثار الاول مىنويسد : منوچهر بن ايرج ، شهر بلخ را تأسيس كرده است . « 4 » مفتى محمّد بلخى ، در كتاب مجمع الغرائب آورده است : « حضرت ايّوب پيامبر ( ع ) در زمان حكومت گشتاسب مبعوث شد . اين پيامبر خدا به گشتاسب گفت : حق سبحانه و تعالى تو را امر كرده است كه بلخ را بنا كنى . گشتاسب از مرو بدين ولايت آمد و در مدّت ده سال شهر بلخ را به اتمام رسانيد » . « 5 » جوزجانى در طبقات ناصرى نقل مىكند : « افراسياب از فرزندان تور بن فريدون از جيحون گذشت ، تخت‌گاه بلخ را ساخت و خراسان و عراق را گرفت » . « 6 » مؤلّف مرآة البلدان مىگويد : « مردم آسيا عقيده دارند كه قديمىترين شهر روى زمين بلخ است و از همين روى آن را امّ البلاد مىگويند » . « 7 » در كتاب فضائل بلخ آمده است : « گشتاسب مردان را براى كار جمع كرد و به مدّت ده سال به عمارت شهر بلخ پرداخت ، او زنان را به جاى مردان گماشت تا به امور روزمرّهء مملكت رسيدگى نمايند . وقتى گشتاسب بناى شهر بلخ را نهاد ، اوّل خشت را كه گذاشت بشكست و به دونيمه شد . شاه از اين پيش‌آمد سخت اندوهگين شد ، معبّران و حكماى

--> ( 1 ) - فضائل بلخ ، ص 17 . ( 2 ) - فارس‌نامه ، ص 40 . ( 3 ) - لغت‌نامه دهخدا ، باب سين ، ص 237 ؛ دائرةالمعارف الاسلامى ، ج 4 ، ص 78 . ( 4 ) - مرآة البلدان ، ج 1 ، صص 315 - 316 . ( 5 ) - مجمع الغرائب ، ص 45 . ( 6 ) - طبقات ناصرى ، ص 144 . ( 7 ) - مرآة البلدان ، ج 1 ، ص 316 .